Xuất hiện cách đây 3000.000 năm nhưng phải 2.500.000 năm về trước mới xuất hiện những dấu hiệu đầu tiên về công cụ bằng đá cực kỳ thô sơ. Trong vòng 1.500.000 năm tiếp theo, chúng ta vẫn chỉ sống ở châu Phi. Khoảng 1000.000 năm trước đây, loài người đã cố gắng di chuyển đến những vùng ấm hơn của châu Âu và châu Á, và vì thế đã trở thành loài có khu phân bố rất rộng, mặc dù còn thưa thớt. Ít nhất khoảng 100.000 năm trước, những cư dân cổ đại ở châu Âu và Tây Á, người Neanderthal đã biết dùng lửa thường xuyên. Điều kỳ diệu hay Bước nhảy vọt Vĩ đại trong cách thức cư xử của chúng ta xuất hiện đột ngột ở châu Âu khoảng 40.000 năm trước đây, trùng khớp với sự xuất hiện của giống người hoàn toàn hiện đại về mặt giải phẫu Homo sapien từ châu Phi cho tới khu vực Viễn Đông. Dù điều gì đã gây nên Bước nhảy vọt Vĩ đại, nó chắc hẳn phải liên quan đến sự biến đổi nhỏ của gen chúng ta.

Một mặt, giữa chúng ta và tất cả các loài khác tồn tại một hố sâu ngăn cách không thể lấp bằng, đó là chúng ta tự coi mình tách ra khỏi cái gọi là “loài vật”. Nhưng mặt khác, chúng ta lại rõ ràng là động vật với các bộ phận cơ thể, các phân tử và các gen thường thấy ở động vật, thậm chí còn thuộc về một nhóm động vật đặc thù. Hãy hình dung nếu ta tước bỏ quần áo và tài sản của  một vài người bình thường, không cho họ giao tiếp bằng ngôn ngữ mà chỉ được kêu nhưng vẫn không thay đổi bất kỳ đặc điểm giải phẫu nào của họ, đem nhốt những người này vào một chuồng thú cạnh chuồng của loài tinh tinh, rồi để những người khác, vẫn mặc quần áo và được nói chuyện, tới tham quan sở thú này. Lúc ấy, những con người không ngôn ngữ và bị giam cầm kia sẽ trông đúng như bản chất của tất cả chúng ta: những con tinh tinh ít lông và có thể đi thẳng lưng. Một nhà động vật học ngoài hành tinh có thể lập tức xếp chúng ta vào loài tinh tinh thứ ba, cùng với tinh tinh lùn Zaire và một loài tinh tinh phổ biến khác sống ở phần còn lại của châu Phi nhiệt đới.

Các nghiên cứu di truyền phân tử đã chỉ ra bộ mã di truyền của con người giống bộ mã di truyền của hai loài tinh tinh kia đến 98%. Số ít các phát hiện mới mà chúng ta có được – 2% khác biệt giữa hệ gen của con người với loài tinh tinh – hẳn đã đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành tất cả các đặc tính dường như chỉ có ở loài người.

Vậy những nhân tố ít ỏi khiến con người trở nên khác biệt so với các loài khác là gì? Do các đặc tính đó chỉ mới hình thành gần đây và chỉ liên quan tới một số thay đổi rất ít ỏi ở con người nên những đặc tính này, hoặc ít nhất là tiền thân của chúng, ắt hẳn phải từng xuất hiện ở động vật. Vậy đâu là những tiền thân xuất phát từ động vật của nghệ thuật, ngôn ngữ, tội diệt chủng hay thói nghiện ngập?

Sau cuốn Sapiens – Lược sử loài người, Loài tinh tinh thứ ba là cuốn thứ hai viết về lịch sử loài người cực kỳ thú vị, lôi cuốn mà tôi được đọc. Tác giả cuốn sách, Jared Diamond, là một người say mê quan sát chim muông, là một nhà Sinh địa lý nổi tiếng và là tác giả của rất nhiều cuốn sách best-seller đã được dịch sang tiếng Việt như Súng, vi trùng và thép, Sụp đổ: Các xã hội đã thất bại hay thành công như thế nào?,…

Mục đích của Loài tinh tinh thứ ba hay các cuốn sách nổi tiếng khác của mình, tác giả muốn đề cập lại tình trạng của con người hiện nay là nhằm giúp chúng ta tránh lặp lại sai lầm – bằng cách áp dụng những hiểu biết về quá khứ và xu hướng tương lai của con người để thay đổi hành vi của chúng ta. Tác giả cũng không đưa ra những giải pháp cụ thể cho những tình trạng khó khăn hiện nay như chiến tranh, nạn đói, dịch bệnh, biến đổi khí hậu,…vì theo tác giả đã có rất nhiều giải pháp tốt được đưa ra bởi các cá nhân, tổ chức, quốc gia và cái còn thiếu chỉ là ý chí hành động và tác giả muốn ươm mầm ý chí đó bằng cách truy nguyên lịch sử loài người với tư cách là một loài sinh vật.

Nhìn vào tình trạng hiện nay của thế giới, của loài người, đã có nhiều thái độ bi quan, tiêu cực và có người nổi tiếng đã thốt lên rằng “không học hỏi được gì và mọi thứ đã rơi vào quên lãng” hoặc có người còn nhận xét còn chua chát hơn “thế giới đã bắt đầu không có con người và rồi sẽ kết thúc không có con người do lỗi của chính con người” nhằm khẳng định con người hiện đại đã không học hỏi được gì từ quá khứ và luôn lặp lại các sai lầm trong quá khứ. Tác giả Jared Diamond không phủ nhận điều này nhưng lại là người có cái nhìn lạc quan hơn về con người – về những sinh vật có vô số tật xấu nhưng cũng là hiện thân của vô số điều tốt đẹp. Vấn đề chỉ là đánh thức và nuôi dưỡng những điều tốt đẹp đó thì thế giới, nhân loại sẽ thay đổi theo hướng tích cực hơn.