Trần Ngọc Minh

Hơn một thế kỷ sau khi qua đời, Karl Marx vẫn là một trong những nhà tư tưởng được nhắc đến nhiều nhất nhưng cũng thường bị đọc sai nhất. Người ủng hộ dễ biến ông thành chân lí tuyệt đối; người phản đối lại thường phê phán một phiên bản Marx được kể qua người khác. Vì vậy, muốn hiểu Marx, cần trở lại với những gì ông thực sự viết, kể cả thư từ, sổ tay và những bản thảo còn dang dở.

Cơ hội ấy xuất hiện rõ hơn khi bộ MEGA — dự án tập hợp và công bố đầy đủ di sản của Marx và Engels — được tiếp tục xuất bản. Không chỉ có những tác phẩm nổi tiếng, bộ sách còn chứa thư từ, ghi chú, tài liệu Marx từng đọc và những ý tưởng ông đang phát triển. Khối tư liệu này cho thấy một Marx rất khác hình ảnh cứng nhắc thường thấy: luôn tò mò, thường xuyên tự kiểm tra, sửa đổi quan điểm và không ngừng đặt câu hỏi.

Sau Cách mạng Nga năm 1917, tư tưởng Marx được phổ biến rộng rãi nhưng cũng dần bị đơn giản hóa. Nhiều văn bản bị cắt thành những đoạn ngắn, ghép lại để phục vụ mục tiêu chính trị. Một lí thuyết vốn linh hoạt và giàu tinh thần phê phán bị biến thành những công thức giáo điều. Từ đó xuất hiện hàng loạt nghịch lí: Marx phản đối việc vẽ sẵn xã hội tương lai nhưng lại bị coi là người thiết kế một mô hình cố định; ông đặt tự do cá nhân ở trung tâm của giải phóng xã hội nhưng lại bị gắn với tư tưởng san bằng mọi khác biệt; ông hình dung nhà nước sẽ dần mất đi vai trò nhưng tên tuổi lại được dùng để biện minh cho một bộ máy nhà nước ngày càng mạnh.

Nghiên cứu mới còn cho thấy mối quan tâm của Marx rộng hơn cuộc đấu tranh giữa công nhân và chủ tư bản trong các nhà máy châu Âu. Ông đã suy nghĩ về sự tàn phá thiên nhiên, lao động cưỡng bức, người lao động di cư, giải phóng phụ nữ, chủ nghĩa dân tộc và những hình thức sở hữu chung không bị nhà nước kiểm soát. Ông cũng phê phán chủ nghĩa thực dân và ngày càng thận trọng trước việc đem một mô hình hình thành ở châu Âu áp đặt lên mọi xã hội khác.

Vì vậy, Marx không cho rằng chủ nghĩa tư bản chắc chắn sẽ tự sụp đổ và chủ nghĩa xã hội tự động xuất hiện. Sự thay đổi phụ thuộc vào con người, đặc biệt là khả năng tổ chức, đấu tranh và tạo ra những biến chuyển xã hội của người lao động. Lịch sử không chạy trên một đường ray đã được định sẵn; nó có thể rẽ theo nhiều hướng tùy vào lựa chọn và hành động của con người.

Điều đáng chú ý nhất nằm ở những năm cuối đời. Trong giai đoạn 1881–1882, Marx nghiên cứu nhân học, các xã hội ngoài châu Âu, những hình thức sản xuất có trước chủ nghĩa tư bản và khả năng xuất hiện nhiều con đường khác nhau hướng tới một xã hội mới. Ông theo dõi phong trào giải phóng Ireland, phong trào dân túy Nga, đồng thời phản đối sự thống trị của Anh tại Ấn Độ và Ai Cập cũng như của Pháp tại Algeria. Những nghiên cứu này giúp ông nhận ra rằng mỗi dân tộc có lịch sử và điều kiện riêng, nên không thể dùng một công thức duy nhất để giải thích hoặc thay đổi toàn thế giới.

Thế nhưng “Marx cuối đời” lại là chương thường bị bỏ quên. Nhiều tiểu sử tập trung vào các tác phẩm thời trẻ hoặc chia ông thành những hình tượng riêng biệt: Marx nhà triết học, Marx nhà kinh tế hay Marx nhà chính trị. Trong thực tế, đời sống cá nhân và hoạt động trí tuệ của ông luôn gắn chặt với nhau. Nghèo túng, bệnh tật và những lo toan gia đình khiến nhiều công trình không thể hoàn thành. Đồng thời, chính tính cầu toàn, sự hoài nghi và niềm đam mê khám phá cũng khiến ông liên tục sửa chữa, mở rộng nghiên cứu thay vì vội vàng đưa ra kết luận cuối cùng.

Bởi vậy, điều có giá trị ở Marx không chỉ nằm trong những cuốn sách đã in, mà còn trong những câu hỏi chưa có lời giải và những bản thảo còn bỏ ngỏ. Marx cuối đời hiện lên không phải như một bức tượng lạnh lùng chỉ tay về tương lai, mà như một con người già yếu nhưng vẫn kiên trì học hỏi, dám đối diện với nghi ngờ và không ngừng xem lại chính mình.

Đó cũng là hình ảnh Marx gần gũi nhất với người trẻ hôm nay: không phải một người nắm sẵn mọi đáp án, mà là một nhà tư tưởng luôn kiểm tra lại điều mình tin, sẵn sàng thay đổi khi gặp bằng chứng mới và kiên trì tìm kiếm một xã hội tự do, công bằng hơn. Chính vì thế, tư tưởng của ông không phải câu chuyện đã khép lại, mà vẫn là một cuộc đối thoại còn tiếp diễn.