Có những cuốn sách không dạy ta “làm thế nào để thành công”, mà chỉ lặng lẽ thay đổi cách ta nhìn một ngày bình thường. “Proust Có Thể Thay Đổi Cuộc Đời Bạn Như Thế Nào” của Alain de Botton thuộc kiểu đó. Nó không bắt bạn phải trở thành Proust, cũng không ép bạn phải đọc hết “Đi tìm thời gian đã mất”. Nó chỉ rủ bạn làm một việc tưởng nhỏ: nhìn đời sống của mình chậm lại một chút, kỹ hơn một chút, thật hơn một chút.
Người trẻ thường sống trong nhịp nhanh. Lịch làm việc nhanh, tin nhắn nhanh, kế hoạch nhanh, cả nỗi lo cũng nhanh. Ta quen đo ngày bằng “đã làm được gì”, quen định giá bản thân bằng “đang tiến tới đâu”. Vì thế, ta bỏ lỡ thứ đang diễn ra ngay trước mắt: cảm giác khi bước ra đường buổi sớm, tiếng gió quệt vào tán cây, mùi áo mới giặt còn hơi nắng, một câu nói tưởng đùa mà làm mình chùng lại. De Botton đưa Proust đến để nhắc rằng đời sống thật ra không nghèo nàn như ta nghĩ. Nó chỉ bị che khuất vì ta nhìn quá vội.
Proust nổi tiếng với một khoảnh khắc rất giản dị: một mùi vị bất ngờ kéo cả một vùng ký ức trở về. De Botton lấy đó để gợi ý rằng chúng ta không chỉ sống ở hiện tại; ta mang theo quá khứ trong những ngóc ngách rất nhỏ mà thường ngày không gọi tên. Nhiều khi ta buồn không phải vì “hôm nay tệ”, mà vì hôm nay vô tình chạm đúng vào một mảnh ký ức cũ. Nhiều khi ta bực không phải vì chuyện vừa xảy ra, mà vì nó gợi lại cảm giác từng bị bỏ rơi, từng bị xem nhẹ, từng phải cố gắng quá sức để được công nhận. Hiểu được cơ chế đó, ta bớt khắt khe với bản thân. Ta thôi tự mắng mình “sao yếu thế”, và bắt đầu hỏi nhẹ nhàng hơn: “Mình đang bị điều gì cũ kéo lại?”
Cuốn sách cũng nhìn thẳng vào những thứ người trẻ hay vướng: tình yêu, ghen tuông, và cái cảm giác bất an thường trực. De Botton không tô hồng. Ông cho thấy trong nhiều mối quan hệ, ta không chỉ yêu một người; ta còn yêu cả những kịch bản do mình tưởng tượng. Ta khổ vì hình dung, vì suy diễn, vì cần một câu trả lời rõ ràng cho những điều vốn mơ hồ. Proust, bằng sự tỉ mỉ đến tận cùng, khiến ta nhận ra: cảm xúc không hề “vô lý” như ta tưởng. Nó có logic, chỉ là logic ấy nằm sâu và thường bắt nguồn từ nỗi sợ. Khi đọc, ta không bỗng nhiên hết ghen hay hết lo, nhưng ta có thêm một chút tỉnh để không bị cảm xúc kéo đi như một cơn sóng.
Điều đáng quý nhất là cuốn sách trả lại cho nghệ thuật một ý nghĩa rất đời. Nhiều người nghĩ đọc văn là xa xỉ, là lãng mạn, là chuyện “rảnh rỗi mới làm”. De Botton nói ngược lại: nghệ thuật có thể hữu dụng, vì nó dạy ta cách nhìn. Nó cho ta một cặp kính mới để nhìn người mình thương, nhìn thành phố mình sống, nhìn nỗi buồn mình đang mang. Và khi cách nhìn thay đổi, cuộc đời cũng đổi theo, đôi khi không ồn ào mà rất bền.
Tôi nghĩ, “thay đổi” mà de Botton nói không phải là một cú lột xác. Nó giống như việc bạn bật thêm một chiếc đèn trong căn phòng đã quen. Mọi thứ vẫn ở đó, chỉ là bạn thấy rõ hơn. Bạn nhận ra mình đã bỏ qua bao nhiêu chi tiết tử tế. Bạn hiểu vì sao mình mệt. Bạn bớt hấp tấp khi phán xét một người. Bạn thôi chạy theo những mục tiêu chỉ để được thấy là “ổn”. Và bạn bắt đầu tin rằng một đời sống đáng sống không nhất thiết phải hoành tráng; đôi khi nó bắt đầu từ sự chú ý chân thành dành cho những điều nhỏ, và sự can đảm để đối thoại với thế giới bên trong.
Nếu có điều gì cuốn sách này có thể tặng cho người trẻ, thì đó là một lời nhắc dịu: bạn không cần sống nhanh hơn để “kịp”. Bạn chỉ cần sống sâu hơn để “thấy”. Khi bạn thấy, bạn hiểu. Khi bạn hiểu, bạn lựa chọn khác. Và khi bạn lựa chọn khác, cuộc đời đã bắt đầu đổi rồi.
Trần Ngọc Minh 