Trần Ngọc Minh

Cuốn sách Phải trái đúng sai của Michael Sandel là một tác phẩm triết học chính trị và đạo đức nổi tiếng, giúp độc giả khám phá những câu hỏi nền tảng về công lý, luân lý và đạo đức trong xã hội. Tác giả không chỉ trình bày các lý thuyết triết học một cách dễ hiểu mà còn đưa ra nhiều ví dụ thực tế, giúp người đọc suy ngẫm về những quyết định đạo đức trong đời sống hằng ngày.

Công lý là gì?

Sandel bắt đầu bằng cách đặt ra câu hỏi: Công lý có nghĩa là gì? Ông cho rằng có ba cách tiếp cận phổ biến khi nói về công lý: tối đa hóa lợi ích chung (chủ nghĩa vị lợi), tôn trọng tự do cá nhân (chủ nghĩa tự do cá nhân), và thúc đẩy đạo đức và đức hạnh (chủ nghĩa cộng đồng).

Ví dụ nổi bật là tình huống xe điện (trolley problem), trong đó người ta phải quyết định có nên hy sinh một người để cứu nhiều người khác hay không. Từ đó, Sandel dẫn dắt người đọc đến các cuộc tranh luận triết học xoay quanh đạo đức và trách nhiệm.

Chủ nghĩa vị lợi (Utilitarianism)

Lý thuyết này, do Jeremy Bentham và John Stuart Mill phát triển, cho rằng hành động đúng đắn là hành động mang lại hạnh phúc lớn nhất cho số đông.

Sandel đưa ra một ví dụ gây tranh cãi: Giả sử có một bệnh viện cần ghép nội tạng cho năm bệnh nhân, và có một người khỏe mạnh có thể bị hiến nội tạng để cứu năm người kia. Theo chủ nghĩa vị lợi, hy sinh một người để cứu năm người là hợp lý, nhưng điều này lại xung đột với trực giác đạo đức của nhiều người.

Ông chỉ ra rằng dù chủ nghĩa vị lợi có sức thuyết phục trong nhiều tình huống, nhưng nó cũng có những giới hạn, nhất là khi quyền cá nhân bị đánh đổi để phục vụ lợi ích tập thể.

Tự do và sự lựa chọn cá nhân

Sandel thảo luận về chủ nghĩa tự do cá nhân của Immanuel Kant và Robert Nozick. Theo Kant, con người có phẩm giá và không thể bị sử dụng như một công cụ để đạt được mục đích khác. Điều này mâu thuẫn với chủ nghĩa vị lợi, vốn sẵn sàng hy sinh cá nhân vì lợi ích chung.

Robert Nozick, một nhà triết học chính trị hiện đại, ủng hộ quyền sở hữu tài sản cá nhân và phản đối việc chính phủ tái phân phối thu nhập. Ông lập luận rằng đánh thuế để giúp đỡ người nghèo có thể bị coi là “cưỡng ép lao động”.

Sandel đặt câu hỏi: Liệu chính phủ có nên can thiệp vào đời sống cá nhân, như cấm mại dâm hoặc hợp pháp hóa cần sa? Ông cho rằng không có câu trả lời đơn giản, vì quyền tự do của một người có thể ảnh hưởng đến xã hội nói chung.

Công lý và sự xứng đáng

Chủ nghĩa vị lợi và chủ nghĩa tự do cá nhân đều có điểm yếu. Sandel tiếp tục giới thiệu quan điểm của Aristotle: Công lý liên quan đến việc trao thưởng cho những người xứng đáng.

Aristotle cho rằng, để hiểu công lý, ta phải hiểu mục đích của sự vật. Ví dụ, một đội bóng nên tuyển cầu thủ dựa trên tài năng chứ không phải dựa trên sự giàu có hay xuất thân. Tương tự, trong xã hội, quyền lợi nên được phân phối dựa trên công trạng và đóng góp.

Sandel đặt câu hỏi: Trong các ngành nghề, như giáo viên hay bác sĩ, lương nên được trả theo đóng góp thực tế hay theo quy luật thị trường? Ông gợi mở rằng, nếu chỉ theo thị trường, những ngành nghề quan trọng có thể không được đãi ngộ xứng đáng.

Công bằng và sự bất bình đẳng

Sandel phân tích lý thuyết công lý của John Rawls, một trong những triết gia có ảnh hưởng nhất thế kỷ 20. Rawls đề xuất “nguyên tắc vị trí ban đầu” (original position), trong đó mọi người đưa ra quy tắc công lý mà không biết trước địa vị của mình trong xã hội. Điều này dẫn đến “nguyên tắc khác biệt”, nghĩa là bất bình đẳng chỉ được chấp nhận nếu nó có lợi cho người yếu thế nhất.

Ví dụ, một số quốc gia đánh thuế cao người giàu để hỗ trợ người nghèo. Rawls cho rằng điều này hợp lý nếu nó giúp cải thiện đời sống của toàn xã hội.

Sandel đặt vấn đề: Liệu người giàu có thực sự “nợ” người nghèo không? Nếu một người giàu có nhờ tài năng và nỗ lực, họ có trách nhiệm chia sẻ tài sản của mình không? Ông khuyến khích người đọc suy nghĩ về ý nghĩa thực sự của công bằng.

Công lý và đạo đức cộng đồng

Sandel tranh luận rằng không thể có một xã hội hoàn toàn trung lập về mặt đạo đức. Ông phản đối quan điểm của nhiều nhà tự do rằng chính phủ nên tránh xa những vấn đề đạo đức. Thực tế, luật pháp và chính trị luôn phản ánh giá trị đạo đức của xã hội.

Ví dụ, hôn nhân đồng tính, phá thai, hay hợp pháp hóa cái chết nhân đạo không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn liên quan đến giá trị đạo đức của cộng đồng. Ông lập luận rằng, thay vì tìm kiếm một “quan điểm trung lập”, xã hội nên thảo luận về đạo đức một cách cởi mở hơn.

Chúng ta nợ nhau điều gì?

Sandel kết thúc cuốn sách bằng việc nhấn mạnh rằng công lý không chỉ là một nguyên tắc lý thuyết mà còn liên quan đến trách nhiệm của mỗi cá nhân trong cộng đồng. Ông đề xuất rằng công lý thực sự đòi hỏi chúng ta suy nghĩ về ý nghĩa của quyền công dân, trách nhiệm xã hội và sự kết nối giữa con người với nhau.

Ông đặt câu hỏi: Liệu chúng ta có trách nhiệm đối với cộng đồng nhiều hơn là chỉ tuân thủ luật pháp? Nếu có, trách nhiệm đó đến từ đâu?

Tổng kết

Phải trái đúng sai không đưa ra câu trả lời tuyệt đối mà khuyến khích người đọc suy nghĩ về những vấn đề cốt lõi của công lý, đạo đức và quyền cá nhân. Sandel không chỉ giúp người đọc hiểu các lý thuyết triết học mà còn thúc đẩy họ áp dụng vào các vấn đề thực tiễn trong đời sống.

Cuốn sách là một lời mời gọi tham gia vào cuộc tranh luận về công lý, đặt nền tảng cho một xã hội dân chủ, nơi mỗi cá nhân có thể suy nghĩ và đóng góp ý kiến về cách xây dựng một thế giới công bằng hơn.