Câu chuyện dòng sông kể về Tất Đạt, một chàng trai sinh ra trong gia đình Bà-la-môn nhưng không hài lòng với những tri thức có sẵn. Anh bỏ nhà ra đi để tìm chân lý. Ban đầu, anh sống khổ hạnh cùng các Sa-môn, rồi gặp Đức Phật. Dù kính trọng Đức Phật, Tất Đạt không đi theo Ngài, vì cho rằng chân lý không thể học thay người khác. Mỗi người phải tự trải nghiệm.
Sau đó, Tất Đạt bước vào đời sống trần tục. Anh yêu Kamala, học cách kiếm tiền, hưởng thụ và dần bị cuốn vào danh vọng, dục vọng, trò chơi của đời sống. Từ một người đi tìm sự giải thoát, anh trở thành một người rất phàm. Và cũng chính khi có gần như mọi thứ, anh lại thấy mình trống rỗng.
Tất Đạt bỏ đi, đến bên dòng sông và gặp người lái đò Vasudeva. Ông không giảng đạo gì cao siêu, chỉ dạy Tất Đạt cách lắng nghe dòng sông. Từ dòng sông, Tất Đạt hiểu rằng đời sống không chia tách đơn giản thành đúng – sai, thiện – ác, khổ hạnh – hưởng thụ. Mọi thứ đều chảy qua nhau, liên quan đến nhau.
Chi tiết tôi thích nhất là chuyện Tất Đạt có con trai. Đứa con không nghe lời, không yêu thương anh như anh mong muốn và cuối cùng bỏ đi. Lúc này Tất Đạt mới hiểu nỗi đau của người cha năm xưa khi anh cũng từng rời bỏ gia đình. Ý nghĩa sâu sắc ở đây là có những bài học mình không thể hiểu bằng lý trí, phải sống qua mới hiểu.
Với tôi, tác phẩm này không phải chỉ nói về tôn giáo hay giác ngộ. Nó nói về một người phải đi qua nhiều phiên bản của chính mình: người con ngoan, kẻ khổ hạnh, người tình, kẻ ham tiền, người cha đau khổ, rồi mới dần bình an hơn. Dòng sông là biểu tượng cho đời sống: cứ chảy, không giải thích nhiều, không phán xét ai, nhưng ai đủ kiên nhẫn lắng nghe thì sẽ hiểu được điều gì đó.
Câu chuyện dòng sông hay ở chỗ nó không khuyên ta phải sống thế này hay thế kia. Nó chỉ nhắc rằng không có con đường nào thật sự miễn phí. Muốn hiểu đời, nhiều khi phải tự đi, tự sai, tự trả giá. Còn nếu may mắn, đến một lúc nào đó ta sẽ bớt cố kiểm soát mọi thứ và học được cách ngồi yên bên “dòng sông” của mình.
Trần Ngọc Minh 