Bài báo Artificial Intelligence and Quality of Life của Stefan Höfer đặt ra một câu hỏi sâu hơn các tranh luận quen thuộc về AI: AI có thật sự làm đời sống con người tốt hơn, hay chỉ khiến cuộc sống hiệu quả hơn nhưng nghèo kết nối hơn? Nghiên cứu nhìn AI qua mô hình sinh học – tâm lý – xã hội, xem chất lượng sống không chỉ là sức khỏe hay thu nhập, mà còn gồm ý nghĩa, tự chủ, quan hệ, phẩm giá và cảm giác thuộc về cộng đồng.
Trong công việc, AI có thể giảm việc lặp lại, tăng năng suất và mở ra cơ hội sáng tạo. Nhưng mặt trái là giám sát thuật toán, mất kỹ năng, bất ổn việc làm và áp lực thành công. Tác giả nhấn mạnh: không phải mọi việc lặp lại đều vô nghĩa; với nhiều người, nhịp điệu, sự thành thạo và đóng góp xã hội cũng tạo nên phẩm giá nghề nghiệp.
Ở trị liệu tâm lý và chăm sóc tinh thần, AI có thể mở rộng khả năng tiếp cận hỗ trợ, nhưng không thể thay thế quan hệ người–người. Các chatbot biết nói “tôi hiểu bạn” nhưng không thật sự cảm nhận, chịu trách nhiệm hay đồng hiện diện. Nguy cơ lớn là ảo giác đồng cảm: con người tin rằng mình được thấu hiểu, trong khi thực chất đang tương tác với mô hình xác suất.
Nghiên cứu cũng cảnh báo về vòng lặp người–AI: AI chiều theo cảm xúc, củng cố niềm tin sẵn có, khiến người dùng ngày càng phụ thuộc và xa rời quan hệ thật. Dữ liệu được nhắc lại rất đáng chú ý: cô lập xã hội có thể làm tăng nguy cơ tử vong sớm khoảng 30%.
AI chỉ nâng cao chất lượng sống khi được thiết kế để hỗ trợ con người, không mô phỏng hay thay thế con người. Tiện lợi là đổi mới; nhưng chỉ khi bảo vệ phẩm giá, quan hệ và ý nghĩa sống, nó mới là tiến bộ.
Trần Ngọc Minh 