Bài viết “How to Pick a Career (That Actually Fits You)” của Tim Urban trên Wait But Why là một hướng dẫn sâu sắc và hài hước về cách chọn nghề nghiệp phù hợp với bản thân. Tim bắt đầu bằng việc chỉ ra rằng xã hội thường áp đặt những quan niệm lỗi thời về sự nghiệp và rằng chúng ta thường bị ảnh hưởng bởi những định kiến này mà không thực sự suy nghĩ thấu đáo.
Anh ví tuổi thơ của chúng ta như một con sông mà ta bị cuốn theo mà không có lựa chọn. Khi lớn lên, ta bước vào một “cái ao” gọi là đại học, nơi ta có chút tự do hơn nhưng vẫn chịu nhiều ràng buộc. Rồi đến lúc tốt nghiệp, ta bị đẩy ra “biển lớn” mà không có bất kỳ hướng dẫn nào về cách định hướng cuộc sống và sự nghiệp của mình. Điều này dẫn đến việc nhiều người mắc kẹt trong những con đường không phù hợp, vì họ chưa bao giờ thực sự nghĩ kỹ về điều mình muốn.
Tim đề xuất một cách tiếp cận mang tính cá nhân hơn trong việc chọn nghề: thay vì sao chép con đường của người khác (như một “người nấu ăn” theo công thức), hãy trở thành một “đầu bếp” sáng tạo, tự tìm ra công thức của riêng mình. Điều này đòi hỏi ta phải hiểu rõ bản thân và tách biệt những mong muốn thực sự khỏi những gì xã hội đã áp đặt.
Anh giới thiệu khái niệm “Yearning Octopus”, tức là một con bạch tuộc tượng trưng cho những mong muốn khác nhau của con người, bao gồm: mong muốn cá nhân, mong muốn xã hội (được người khác công nhận), mong muốn về lối sống (cuộc sống thoải mái, tự do), mong muốn đạo đức (đóng góp cho xã hội), và mong muốn thực tế (kiếm tiền để sống). Những mong muốn này thường xung đột với nhau, khiến ta khó chọn một con đường duy nhất.
Tim cũng thảo luận về sự khác biệt giữa đam mê và hiện thực. Đôi khi, những gì ta nghĩ mình đam mê chỉ là sản phẩm của áp lực xã hội hoặc kỳ vọng từ người khác. Thay vào đó, ta nên tìm hiểu kỹ về bản thân, khám phá những điều thực sự phù hợp bằng cách thử nghiệm nhiều hướng đi khác nhau. Anh khuyến khích việc xem sự nghiệp như một chuỗi các “điểm kết nối” (dots) thay vì một “đường hầm” dài 40 năm – nghĩa là ta có thể thử nghiệm, thay đổi, và điều chỉnh con đường của mình theo thời gian.
Cuối cùng, Tim nhấn mạnh rằng không có con đường sự nghiệp nào là hoàn hảo ngay từ đầu. Ta cần liên tục thử nghiệm và điều chỉnh. Quan trọng nhất, đừng để những áp lực xã hội hay nỗi sợ hãi khiến ta mắc kẹt trong một cuộc sống không phù hợp với chính mình.
Trần Ngọc Minh 